تهیه و تنظیم: سبحانالله میرزایی روان شناس و مشاور!
چکیده:
سکوت هیجانی به معنای خود داری مزمن از ابراز احساسات است که در بسیاری از فرهنگ های سنتی به عنوان نشانهٔ قدرت مردانه تلقی می شود. در جامعه افغانستان، پیام های تربیتی مانند «مرد گریه نمی کند» زمینه سرکوب هیجان را در پسران تقویت می کند. تحقیقات معاصر نشان می دهد که سرکوب هیجان با افسردگی پنهان، خشم انفجاری، افزایش استرس فیزیولوژیک و تعارضات زناشویی مرتبط است (Gross, 2015, p. 5؛ دادستان، ۱۳۹۸، ص. ۳۲۱). این مقاله با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی، ضمن بررسی ابعاد روان شناختی و فرهنگی این پدیده، با استناد به آموزه های اسلامی الگوی مردانگی متعادل و هیجان آگاه را پیشنهاد می کند.
کلیدواژهها: سکوت هیجانی، مردانگی سنتی، سلامت روان مردان، فرهنگ افغانستان، تنظیم هیجان، دیدگاه اسلام
مقدمه:
تنظیم هیجان یکی از مؤلفه های اساسی سلامت روان است. به باور James J. Gross، سرکوب هیجانی در کوتاه مدت ممکن است از بروز تعارض جلوگیری کند، اما در بلند مدت موجب افزایش فشار فیزیولوژیک و استرس می شود (Gross, 2015, p. 3). در بسیاری از خانواده های افغانستان، پسران با پیام هایی چون:
«مرد گریه نمی کند.»
«مرد باید همیشه محکم باشد.»
«احساساتی شدن نشانه ضعف است.»
اجتماعی می شوند. این الگوها بخشی از فرآیند اجتماعی شدن جنسیتی است که می تواند به سکوت هیجانی مزمن بینجامد.
بیان مسئله:
بر اساس American Psychiatric Association در Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders، افسردگی در مردان ممکن است با تحریک پذیری، پرخاشگری یا رفتارهای پرخطر بروز کند، نه صرفاً با غم و گریه (APA, 2022, p. 184). در افغانستان، بروز این الگوی می تواند ناشی از سرکوب هیجانها و فشارهای فرهنگی باشد.
پرسش اصلی پژوهش: آیا سکوت هیجانی مردان افغان با مشکلات روان شناختی و خانوادگی ارتباط معنادار دارد؟
چارچوب نظری:
1 - نظریه شناختی: بر اساس دیدگاه Aaron T. Beck، باورهای ناکارآمد درباره خود و نقش های اجتماعی می تواند به تحریف شناختی منجر شود (بک، ۱۳۹۸، ص. ۱۱۲).
مثال شناختی: باور: «اگر گریه کنم ضعیف می شوم.» نتیجه: سرکوب هیجان → افزایش تنش درونی → بروز خشم ناگهانی.
نظریه تنظیم هیجان:
مطابق پژوهشهای Gross (2015, p.7)، سرکوب هیجان موجب افزایش فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک و تنش جسمانی میشود. این وضعیت در بلندمدت با مشکلات روان تنی همراه است.
نمونههای عینی در فرهنگ افغانستان:
در کودکی: پسر ۷ ساله هنگام زمین خوردن گریه می کند؛ پدر می گوید: «مرد که گریه نمی کند!»
پیام ضمنی: اندوه باید پنهان شود.
در ازدواج: مردی که از مشکلات مالی رنج می برد، به جای بیان نگرانی، سکوت کرده و ناگهان خشمگین می شوند.
در مراسم سوگواری: از مرد انتظار می رود «محکم» باشد، در حالی که گریه زنان پذیرفته تر است.
در رابطه پدر و فرزند: پدری که به فرزندش محبت دارد اما هرگز آن را به زبان نمی آورد، زیرا آن را خلاف اقتدار می داند.
تحلیل آیات قرآن کریم (با ترجمه و تفسیر):
اصل مودت و رحمت «وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً» (روم: ۲۱) ترجمه: و میان شما محبت و رحمت قرار داد.
بر اساس تفسیر تفسیر المیزان اثر محمدحسین طباطبایی، مودت و رحمت پایه استحکام خانواده است (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج ۱۶، ص. ۱۶۶). محبت بدون ابراز هیجانی معنا نمی یابد.
مشروعیت گریه «وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ» (یوسف: ۸۴) این آیه درباره گریه حضرت یعقوب (ع) است. قرآن اندوه و گریه پیامبر الهی را نشانه محبت و عاطفه می داند، نه ضعف.
گریه از خشوع «وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ» (اسراء: ۱۰۹) گریه در اثر خشوع معنوی، نشانه لطافت قلب معرفی شده است. بنابراین، در منطق دینی، گریه با ایمان منافات ندارد.
پیامدهای روانشناختی سکوت هیجانی:
افسردگی پنهان (APA, 2022, p. 185)
افزایش اضطراب (Gross, 2015, p. 6)
مشکلات جسمانی ناشی از استرس (دادستان، ۱۳۹۸، ص. ۳۲۵)
کاهش صمیمیت زناشویی
افزایش احتمال خشونت خانگی
نتیجه گیری:
سکوت هیجانی مردان در افغانستان ریشه در اجتماعی شدن جنسیتی و باورهای فرهنگی دارد. در حالی که فرهنگ سنتی آن را نشانه قدرت می داند، شواهد علمی نشان می دهد سرکوب مزمن هیجان سلامت روان را تهدید می کند. آموزه های اسلامی نیز تعادل هیجانی و ابراز محبت را تأیید می کنند. بنابراین، اصلاح نگرش های فرهنگی و تقویت سواد هیجانی در خانواده و آموزش رسمی، ضرورت اجتماعی و دینی محسوب می شود.
پیشنهادات کاربردی:
پیشنهادات برای خانوادهها
پرهیز از استفاده از جملات تحقیرآمیز درباره گریه پسران.
آموزش مهارت گفت وگوی عاطفی در محیط خانه.
الگوسازی پدران در بیان متعادل احساسات.
تشویق پسران به نام گذاری هیجانات (غم، خشم، اضطراب).
مراجعه به مشاور در صورت مشاهده علائم انزوا یا تحریک پذیری شدید.
پیشنهادات برای مراکز آموزشی
گنجاندن آموزش سواد هیجانی در نصاب درسی.
برگزاری کارگاه های مهارت زندگی و مدیریت هیجان برای دانش آموزان .
حضور مشاور روان شناختی در مکاتب و پوهنتون ها.
اصلاح پیام های انضباطی که ابراز احساس را نشانه ضعف معرفی می کند.
تولید برنامه های فرهنگی درباره مفهوم «مردانگی سالم».
منابع و مآخذ:
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: Author.
- بک، آ. ت. (۱۳۹۸). درمان شناختی و اختلالات هیجانی (ترجمه یحیی سیدمحمدی). تهران: ارجمند.
- دادستان، پ. (۱۳۹۸). روان شناسی مرضی تحولی از کودکی تا بزرگسالی. تهران: سمت.
- Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26.
- طباطبایی، م.ح. (۱۳۷۴). تفسیر المیزان (جلد ۱۶). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- قرآن کریم.
این وبلاگ با هدف ارائه مطالب علمی و کاربردی در زمینه روانشناسی و رشد فردی ایجاد شده است. نویسنده وبلاگ، سبحانالله میرزایی، با علاقهمندی به حوزه روانشناسی و مشاوره، تلاش میکند محتوایی مفید و قابل استفاده در زمینه سلامت روان، عزت نفس و مهارتهای زندگی ارائه نماید.